Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội vừa ban hành Nghị quyết về cơ chế đặc thù đầu tư cho 5 tuyến đường sắt đô thị. Với 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14, Hà Nội dự kiến triển khai tổng chiều dài khoảng 253 km. Nhu cầu vốn riêng cho các tuyến này ước khoảng 900.000 tỷ đồng, trong tổng nhu cầu vốn đầu tư đường sắt đô thị giai đoạn 2026-2030 dự kiến trên 1 triệu tỷ đồng.
Quy mô đầu tư đặc biệt lớn khiến việc hoàn thiện cơ chế triển khai trở thành yêu cầu cấp thiết. Điều này cũng đặt ra những bài toán lớn về huy động vốn, quản trị đồng bộ, quản lý đầu tư và chuyển giao công nghệ. Người Đưa Tin (NĐT) đã có cuộc trao đổi với ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn - Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, (đoàn Tp.Hải Phòng) xoay quanh các cơ chế đặc thù để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược này.
Khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai qua TOD
NĐT: Với 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14, Hà Nội dự kiến triển khai tổng chiều dài khoảng 253 km, nhu cầu vốn khoảng 900.000 tỷ đồng. Theo đại biểu, việc ban hành Nghị quyết về cơ chế đặc thù đầu tư các tuyến đường sắt có ý nghĩa như thế nào, đồng thời đặt ra những yêu cầu gì trong tổ chức thực hiện?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết về cơ chế đặc thù đầu tư cho 5 tuyến đường sắt đô thị là một bước đi rất quan trọng, thể hiện quyết tâm tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, nguồn lực và tổ chức thực hiện các dự án hạ tầng chiến lược của Thủ đô.
Đây là bước đi đúng với chủ trương coi Thủ đô Hà Nội là một trong những trụ cột tăng trưởng kinh tế.
Với tổng chiều dài hơn 250 km, nhu cầu vốn khoảng 900.000 tỷ đồng và mục tiêu hoàn thành vào năm 2030, đây là một nhiệm vụ rất lớn. Điều này đòi hỏi không chỉ là cơ chế đặc thù, mà phải có một phương thức huy động vốn và quản trị dự án thực sự hiệu quả.

Tôi cho rằng Hà Nội sẽ cần phải tập trung vào một số vấn đề: Cụ thể là tận dụng tối đa cơ chế đặc thù về huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn vốn.
Nghị quyết 188 của Quốc hội cũng đã tạo hành lang pháp lý rất quan trọng, cho phép huy động nhiều nguồn lực từ ngân sách Trung ương, địa phương, vốn ODA và đặc biệt là trái phiếu chính quyền địa phương và các nguồn vốn hợp pháp khác.
NĐT: Để khai thác nguồn lực đất đai từ mô hình TOD một cách hiệu quả, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, Hà Nội cần chú trọng những giải pháp gì, thưa đại biểu?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Vấn đề đặt ra là Hà Nội cần xây dựng một phương thức tài chính như thế nào cho cả 5 tuyến này? Bởi, khi xác định cơ cấu nguồn vốn, tiến độ giải ngân, khả năng cân đối và nghĩa vụ trả nợ trung, dài hạn rất quan trọng.
Phải có một cơ chế điều phối vốn linh hoạt giữa các giai đoạn, tránh tình trạng công trình triển khai đồng loạt nhưng nguồn vốn lại không đáp ứng tiến độ, dẫn đến chậm tiến độ.
Thành phố phải đặc biệt quan tâm khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai thông qua mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, hay gọi là TOD. Bởi, cách chúng ta xây dựng TOD sẽ rất quan trọng, phát huy thêm nguồn lực đầu tư rất cần thiết cho Hà Nội trong thời điểm này.
Để làm được điều này, Hà Nội cần phải chủ động quy hoạch khai thác quỹ đất và giá trị gia tăng từ đất tại các khu vực nhà ga, các depot và các hành lang kết nối. Đặc biệt, gắn đầu tư đường sắt với phát triển đô thị và thương mại dịch vụ. Điều này rất quan trọng, vì đặt Hà Nội là cái lõi thì phải có hệ thống giao thông mang tính kết nối chặt chẽ.
Nhưng điều mà tôi quan tâm là Hà Nội cần phải có một cơ chế minh bạch để điều tiết một phần giá trị gia tăng từ đất trở lại để phục vụ cho đầu tư hạ tầng giao thông công cộng và đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Chuyển giao công nghệ phải trở thành một điều kiện bắt buộc
NĐT: Với quy mô đầu tư lớn, nhiều tuyến được triển khai song song, nguy cơ chậm tiến độ, phát sinh chi phí và đội vốn là những vấn đề cần được tính toán từ sớm. Theo đại biểu, Hà Nội cần thiết lập cơ chế quản trị, giám sát như thế nào để kiểm soát tổng mức đầu tư, chất lượng và hiệu quả khai thác các dự án?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Cần phải tận dụng cơ chế đặc thù để đổi mới quản trị, rút ngắn thủ tục, nhưng đặc biệt là phải kiểm soát chặt chẽ chi phí và chất lượng. Quan trọng là phải đánh giá được kết quả đầu ra của dự án, phải theo dõi, giám sát toàn bộ quá trình thực hiện dự án để tránh trường hợp bỏ thầu giá thấp nhưng quá trình thực hiện lại tăng giá và cuối cùng kết thúc nhiều dự án lại đội giá lên rất lớn.

Những dự án quy mô đặc biệt, nhất là đối với dự án đường sắt cần làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể: từ người quyết định đầu tư, thiết kế, thi công tới nghiệm thu và vận hành.
Đặc biệt, kiểm soát chặt chẽ tổng mức đầu tư với sự biến động giá cả như hiện nay rất lớn, trượt giá, quá trình rủi ro phát sinh rất nhiều trong quá trình thực hiện, kể cả quá trình chuyển giao công nghệ.
Ngay từ giai đoạn đầu tư phải tính toán phương án vận hành, bảo trì và khai thác lâu dài, tránh tình trạng hoàn thành công trình nhưng chi phí vận hành, duy tu, bảo dưỡng quá lớn. Nếu chỉ bám vào tiến độ thì chưa đủ, mà phải đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn vốn.
Đặc biệt, phải hình thành được mạng lưới giao thông đô thị, giảm được ùn tắc giao thông, cải thiện được môi trường, tạo động lực phát triển bền vững cho Thủ đô thì mới đạt được yêu cầu.
NĐT: Không chỉ đáp ứng nhu cầu giao thông đô thị, 5 tuyến đường sắt này còn mở ra cơ hội tiếp nhận, làm chủ công nghệ và phát triển ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Theo đại biểu, cần đặt ra những yêu cầu gì về chuyển giao công nghệ, tiến tới tăng tỉ lệ nội địa hóa để Việt Nam từng bước làm chủ việc thiết kế, sản xuất, vận hành và bảo trì hệ thống đường sắt?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Điều đầu tiên là phải thống nhất các tiêu chuẩn kỹ thuật cốt lõi ngay từ khâu thiết kế và lựa chọn công nghệ. Chúng ta không chỉ thống nhất về khổ đường, mà còn phải đảm bảo tính tương thích giữa hệ thống thông tin, tín hiệu, rồi điều khiển chạy tàu, cấp điện, phương tiện, trung tâm điều khiển và hệ thống quản lý vận hành.
Cần phải phân biệt giữa thống nhất tiêu chuẩn và sử dụng cùng một nhà cung cấp. Điều này phải đánh giá và hiểu rõ, nếu không sẽ không đạt được mục tiêu đảm bảo các hệ thống có khả năng kết nối và trao đổi dữ liệu, vận hành một cách liên thông, có thể sử dụng thiết bị từ nhiều nhà cung cấp đáp ứng tiêu chuẩn; tránh tình trạng độc quyền về công nghệ, bởi vì độc quyền về công nghệ sẽ dẫn đến nhiều rủi ro sau này.

Như vậy, Hà Nội cần có một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật và kiến trúc hệ thống thống nhất cho toàn mạng lưới, đồng thời có một cơ chế thẩm định độc lập về an toàn, chất lượng và khả năng tương thích trước khi đưa vào khai thác.
Đồng thời, chuyển giao công nghệ phải trở thành một điều kiện bắt buộc. Khi lựa chọn công nghệ và ký kết hợp đồng cần xác định rõ chuyển giao cái gì: phần mềm, quyền khai thác, dữ liệu kỹ thuật, quy trình vận hành... phải có phần lõi của công nghệ khi bàn giao.
Đặc biệt, sau khi nhận chuyển giao phải có lộ trình để đội ngũ kỹ sư Việt Nam có thể tham gia trực tiếp từ thiết kế, lắp đặt, chạy thử đến vận hành và bảo trì. Điều này rất quan trọng.
Đồng thời, phải coi năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ là một tiêu chí đánh giá kết quả dự án.
Cùng với đó, phải gắn chuyển giao công nghệ với chiến lược phát triển công nghệ đường sắt và nâng cao tỉ lệ nội địa hóa. Bởi, nếu Hà Nội không ưu tiên những lĩnh vực này thì khả năng các doanh nghiệp trong nước tham gia vào sẽ rất khó. Nếu tham gia được thì chúng ta vừa nâng cao được năng lực nội địa hóa của doanh nghiệp trong nước, vừa đóng góp một phần GDP cho cả nước; và khi làm chủ được thì sẽ tránh được các rủi ro sau này.
Hà Nội cũng cần phải có một cơ chế liên kết giữa các doanh nghiệp, giữa các viện nghiên cứu, các trường đại học và các đối tác công nghệ nước ngoài để làm sao có thể đào tạo nhân lực, nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm.
Xác định rõ tỉ lệ nội địa hóa theo từng giai đoạn, theo từng nhóm sản phẩm, không ôm đồm không làm quá lớn mà xác định tỉ lệ phù hợp với năng lực công nghiệp trong nước và yêu cầu an toàn kỹ thuật.
Nếu chạy theo tỉ lệ nội địa hóa mang tính hình thức thì không đạt được yêu cầu đặt ra, mà làm tới đâu phải chắc tới đấy.
Đầu tư đường sắt đô thị không chỉ là để mua công nghệ và xây dựng hạ tầng, mà phải tạo một cơ hội để tiếp nhận, làm chủ công nghệ và đặc biệt là phát triển năng lực công nghiệp quốc gia trong ngành đường sắt.
NĐT: Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!
Theo Chủ tịch HĐND thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà, Nghị quyết về đường sắt đô thị có những cơ chế, chính sách đặc thù chưa có tiền lệ, liên quan đến các dự án quy mô lớn, có tác động lâu dài đối với sự phát triển của Thủ đô. Việc thông qua nghị quyết được kỳ vọng góp phần giải quyết ùn tắc giao thông, thay đổi phương thức tổ chức không gian, phát triển đô thị và tạo động lực phát triển lâu dài cho Hà Nội.
Chủ tịch UBND Tp.Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, thành phố đang triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị, với mục tiêu hoàn thành trong năm 2030. Việc xây dựng cơ chế đặc thù là cần thiết để bảo đảm tiến độ, song phải đi cùng yêu cầu kiểm soát chi phí, chất lượng công trình và trách nhiệm của các đơn vị tham gia.