Từ nghiên cứu khoa học đến mô hình liên kết thực tiễn
Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững, việc đưa thành tựu khoa học công nghệ vào sản xuất ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Không chỉ dừng lại ở việc cải tiến quy trình canh tác, ứng dụng công nghệ còn mở ra cơ hội bảo tồn nguồn gen, phát triển giống cây trồng, nâng cao chất lượng nông sản và hình thành những sản phẩm có giá trị gia tăng.
Từ định hướng đó, ThS. Phạm Thị Lý cùng các cộng sự đã dành nhiều năm nghiên cứu, tìm kiếm giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Khởi nguồn từ những trăn trở trước khó khăn của người nông dân, sự thiếu liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất, cũng như những hạn chế trong việc khai thác giá trị nông sản, nhóm nghiên cứu từng bước xây dựng nền tảng công nghệ sinh men, hướng đến ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất nông nghiệp.
Theo chia sẻ của ThS. Phạm Thị Lý tại hội thảo kết nối mở rộng thị trường, thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm OCOP và giới thiệu chuỗi liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ ẩm thực dược liệu bản địa diễn ra ngày 13/11/2026 tại Hà Nội, quá trình nghiên cứu không chỉ hướng đến tạo ra một giải pháp ứng dụng cho một sản phẩm cụ thể mà từng bước phát triển thành nền tảng công nghệ có khả năng phục vụ nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và địa phương.
Thông qua sự phối hợp của các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực, các chủng nấm và vi sinh vật có lợi được nghiên cứu, ứng dụng vào sản xuất nông nghiệp. Từ đó, các chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ được phát triển, góp phần cải thiện chất lượng đất, nâng cao độ phì nhiêu, hỗ trợ sản xuất nông nghiệp theo hướng hữu cơ và tuần hoàn.
Một trong những mục tiêu được nhóm nghiên cứu chú trọng là giảm chi phí đầu vào, chủ động nguồn nguyên liệu, công nghệ và quy trình sản xuất, hạn chế sự phụ thuộc vào công nghệ nhập ngoại. Cùng với đó, việc hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người nông dân tiếp cận kiến thức khoa học, hoàn thiện quy trình sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và phát triển sản phẩm OCOP cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng.
Từ quá trình nghiên cứu và ứng dụng này, một hướng đi mới dần được hình thành: xây dựng chuỗi liên kết 5 nhà, lấy nghiên cứu khoa học làm nền tảng, lấy tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm làm trọng tâm, đồng thời hướng đến thị trường tiêu thụ bền vững.
Liên kết 5 nhà, tạo dựng hệ sinh thái phát triển nông nghiệp
Điểm khác biệt của mô hình liên kết 5 nhà là được hình thành trên cơ sở những kết quả nghiên cứu khoa học và quá trình ứng dụng thực tiễn, thay vì chỉ bắt đầu từ nhu cầu kết nối thương mại. Quá trình nghiên cứu, chuẩn bị nền tảng được thực hiện từ năm 2015; mô hình liên kết được công bố và triển khai từ năm 2017, sau đó được thành phố khuyến khích nhân rộng theo định hướng tăng trưởng xanh từ năm 2019.
Trong mô hình này, nhà khoa học giữ vai trò nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, phát triển giống và quy trình sản xuất; nhà quản lý hỗ trợ cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn và định hướng phát triển; nhà doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất, chế biến và xây dựng thương hiệu; nhà nông trực tiếp tham gia sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu; nhà phân phối đảm nhiệm kết nối thị trường và đưa sản phẩm đến người tiêu dùng.
Sự phối hợp giữa các chủ thể tạo nên một hệ sinh thái có tính liên kết, trong đó kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành giải pháp sản xuất, nguyên liệu được tổ chức theo quy trình, sản phẩm được chế biến và từng bước tiếp cận thị trường.
Trong quá trình phát triển, Liên hiệp Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ và Dược liệu Việt Nam cùng các đối tác như Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển công nghệ sinh học và ứng dụng, Hợp tác xã Nhân Sâm Việt Nam, Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương đã phối hợp ứng dụng công nghệ sinh học vào sản xuất nông nghiệp theo hướng hữu cơ, tuần hoàn.
Không chỉ hỗ trợ cải thiện chất lượng sản xuất, mô hình còn hướng đến giải quyết những vấn đề mang tính lâu dài của nông nghiệp, như bảo vệ môi trường đất, chủ động nguồn nguyên liệu, nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm chi phí đầu vào cho người sản xuất.
Đặc biệt, việc đồng hành cùng các hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ trong hoàn thiện quy trình, xây dựng sản phẩm, tiếp cận tiêu chuẩn và phân hạng OCOP đã góp phần đưa hoạt động nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu thực tế. Đây cũng là cơ sở để các chủ thể sản xuất từng bước nâng cao năng lực quản trị, phát triển thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Phát triển dược liệu bản địa, tạo giá trị từ nguồn gen quý
Từ những nghiên cứu về công nghệ sinh học và sản xuất nông nghiệp hữu cơ, nhóm nghiên cứu tiếp tục mở rộng sự quan tâm sang lĩnh vực bảo tồn, phát triển nguồn dược liệu bản địa. Đây là hướng đi xuất phát từ thực tế nhiều loại dược liệu quý của Việt Nam vẫn chủ yếu được khai thác và tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, chưa phát huy đầy đủ giá trị thông qua hoạt động nghiên cứu, chế biến và phát triển sản phẩm.
Theo ThS. Phạm Thị Lý, việc bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu cần được đặt trong mối quan hệ với điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng và tri thức bản địa của từng vùng miền. Thay vì phụ thuộc vào những giống cây đưa từ bên ngoài về, cần quan tâm hơn đến việc tìm kiếm, bảo tồn và phát triển những giống cây có giá trị ngay tại địa phương, có khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên và phù hợp với định hướng sản xuất lâu dài.
Đây không chỉ là giải pháp tạo nguồn nguyên liệu ổn định mà còn góp phần gìn giữ tài nguyên di truyền, phát huy giá trị của các loài cây bản địa và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Tại hội thảo, ThS. Phạm Thị Lý cho biết đơn vị đã có giống cây trồng được bảo hộ độc quyền và năm giống cây dược liệu khác đã được chấp nhận đơn đăng ký bảo hộ giống cây trồng. Những kết quả này cho thấy sự quan tâm đầu tư vào nghiên cứu, chọn tạo và phát triển nguồn giống, tạo nền tảng cho việc hình thành các vùng nguyên liệu dược liệu có tính đặc trưng.
Một trong những sản phẩm mới được giới thiệu tại chương trình ngày 13/11/2026 là Ngọc bảo Thổ nhân sâm. Sự ra đời của sản phẩm này là dấu mốc tiếp theo trong quá trình nghiên cứu, phát triển và khai thác giá trị cây dược liệu bản địa của chuỗi liên kết.
Từ việc nghiên cứu giống cây, ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất đến tổ chức các hoạt động chế biến và phát triển sản phẩm, mô hình hướng tới tạo dựng mối liên kết giữa nguồn nguyên liệu, công nghệ và thị trường. Qua đó, giá trị của cây dược liệu không chỉ được nhìn nhận ở khía cạnh nguyên liệu sản xuất mà còn ở khả năng phát triển thành những sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng.
Cùng với Ngọc bảo Thổ nhân sâm, các sản phẩm được giới thiệu, trưng bày tại Festival “Tự hào hàng Việt Nam trong kỷ nguyên mới” năm 2026 cũng cho thấy định hướng đa dạng hóa sản phẩm từ nguồn nông sản và dược liệu bản địa. Đây là kết quả của quá trình kết nối giữa nghiên cứu khoa học, tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm trong chuỗi liên kết.
Kết nối thị trường, nâng cao giá trị nông sản Việt
Nghiên cứu và tạo ra sản phẩm mới là điều kiện quan trọng, nhưng để sản phẩm tồn tại và phát triển lâu dài, yếu tố thị trường cần được quan tâm ngay từ quá trình tổ chức sản xuất. Đây cũng là nội dung trọng tâm được đặt ra tại hội thảo kết nối mở rộng thị trường, thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm OCOP và giới thiệu chuỗi liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ ẩm thực dược liệu bản địa diễn ra chiều 13/11/2026 trong khuôn khổ Festival “Tự hào hàng Việt Nam trong kỷ nguyên mới”.
Chương trình do Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp và Hỗ trợ phát triển phụ nữ Hà Nội phối hợp với Văn phòng Điều phối các Chương trình mục tiêu quốc gia thành phố Hà Nội và Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương tổ chức. Hội thảo có sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý, hiệp hội, viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể OCOP.
Tại phiên thảo luận, ông Đào Đức Tuấn, Trưởng phòng OCOP, Văn phòng Điều phối các Chương trình mục tiêu quốc gia, đã trao đổi về những kết quả và yêu cầu đặt ra đối với Chương trình OCOP. Bên cạnh những thành tựu trong khai thác tiềm năng, lợi thế địa phương, chương trình vẫn cần tiếp tục nâng cao năng lực của các chủ thể, chú trọng tính đặc trưng của sản phẩm và tăng cường kết nối tiêu thụ.
Ở góc độ bảo vệ thương hiệu, ông Nguyễn Đan Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, nhấn mạnh chất lượng thực chất là yếu tố quyết định uy tín sản phẩm. Các cơ sở sản xuất cần duy trì nghiêm túc quy trình đã đăng ký, kiểm soát chất lượng đồng đều giữa các lô hàng và xây dựng hệ thống giám sát thường xuyên.
Đại diện hệ thống phân phối, bà Nguyễn Thị Kim Dung, Giám đốc Siêu thị Co.opmart, cho rằng sản phẩm OCOP muốn tham gia hệ thống bán lẻ hiện đại cần đáp ứng đầy đủ hồ sơ pháp lý, tiêu chuẩn chất lượng và năng lực cung ứng ổn định. Trong khi đó, ông Nguyễn Tiến Hưng, nhà sáng lập hệ thống thực phẩm sạch Big Green, đề cập xu hướng người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến thực phẩm an toàn, có nguồn gốc minh bạch và chất lượng ổn định.
Những ý kiến này cho thấy phát triển sản phẩm cần đi cùng với hoàn thiện quy trình quản lý, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và năng lực phân phối. Đối với chuỗi liên kết 5 nhà, đây cũng là yêu cầu quan trọng để chuyển hóa thành tựu nghiên cứu thành giá trị kinh tế thực tế, bảo đảm sản phẩm có thể tiếp cận người tiêu dùng một cách bền vững.
Phát biểu tại hội thảo, nhà báo, chuyên gia cao cấp y học phương Đông Nguyễn Thái Hà, Phó Chủ tịch Hội Nam y Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Y học Dân tộc và Dưỡng sinh Việt, đánh giá cao việc kết hợp nghiên cứu khoa học với nguồn dược liệu bản địa và tri thức y học truyền thống. Theo ông, sự liên kết giữa nghiên cứu, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao giá trị hàng Việt, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển những sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên.
Có thể thấy, hành trình phát triển chuỗi liên kết 5 nhà không chỉ là câu chuyện kết nối các chủ thể trong sản xuất nông nghiệp mà còn là quá trình đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào đời sống. Từ công nghệ sinh học, sản xuất hữu cơ, bảo tồn nguồn gen đến phát triển sản phẩm như Ngọc bảo Thổ nhân sâm, mỗi bước đi đều hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị nông sản và dược liệu bản địa.
Trong giai đoạn tiếp theo, việc tiếp tục hoàn thiện nền tảng công nghệ, mở rộng vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực chế biến và tăng cường kết nối hệ thống phân phối sẽ là những yếu tố quan trọng để mô hình phát huy hiệu quả. Khi nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp, nhà nông và nhà phân phối cùng chia sẻ trách nhiệm, lợi ích, chuỗi liên kết sẽ có thêm điều kiện phát triển thực chất, góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng nông nghiệp và khẳng định giá trị nông sản Việt trên thị trường.
