Tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách giao tiếp, tương tác xã hội, học hỏi và xử lý thông tin. Tự kỷ không phải là bệnh truyền nhiễm hay bệnh tâm thần, mà là một tình trạng phát triển xuất hiện từ sớm, thường trước 3 tuổi, và kéo dài suốt cuộc đời.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1/127 người trên thế giới sống chung với tự kỷ. Điều quan trọng cha mẹ cần hiểu là tự kỷ không phải do cách nuôi dạy, không phải do tiêm vaccine và cũng không phải là lỗi của gia đình.
Các dấu hiệu của tự kỷ
- Ít hoặc không giao tiếp bằng mắt.
- Ít phản ứng khi được gọi tên, đặc biệt khi đã lớn hơn khoảng 1 tuổi.
- Chậm nói, ít sử dụng lời nói để giao tiếp hoặc mất đi những kỹ năng ngôn ngữ đã có.
- Khó bày tỏ nhu cầu, cảm xúc hoặc chia sẻ sự quan tâm với người khác.
- Ít thích chơi tương tác với cha mẹ hoặc bạn bè.
- Không thường chỉ tay để thể hiện điều mình muốn hoặc để chia sẻ điều thú vị.
- Khó hiểu nét mặt, cử chỉ hoặc cảm xúc của người khác.
- Có các hành vi lặp đi lặp lại như vẫy tay, xoay đồ vật, xếp đồ vật theo thứ tự.
- Thích sự quen thuộc, khó thích nghi khi thay đổi thói quen.
- Có phản ứng quá nhạy cảm hoặc ít nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi, vị hoặc sự chạm vào.
- Tập trung mạnh vào một số đồ vật hoặc chủ đề nhất định.
Nguyên nhân khiến trẻ mắc tự kỷ?
Hiện vẫn các nghiên cứu cho thấy tự kỷ có nền tảng di truyền rất mạnh. Bên cạnh yếu tố di truyền, một số yếu tố trước và trong thai kỳ như tuổi cha mẹ cao, sinh non, nhẹ cân hoặc một số biến chứng thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ mắc tự kỷ. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn cho rằng đây là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố khác nhau.
Đến nay, chưa có xét nghiệm máu hay chẩn đoán hình ảnh nào có thể xác định trẻ mắc tự kỷ. Việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào quá trình quan sát cách trẻ giao tiếp, vui chơi, tương tác với mọi người kết hợp khai thác tiền sử phát triển và các công cụ đánh giá chuyên biệt.
Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra thính lực hoặc đánh giá thêm để phân biệt tự kỷ với một số tình trạng khác như chậm nói đơn thuần hay chậm phát triển. Trong một số trường hợp, trẻ cần được theo dõi theo thời gian trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.
Theo WHO, việc theo dõi sự phát triển của trẻ nên được thực hiện trong các lần khám sức khỏe định kỳ. Phát hiện sớm giúp trẻ có cơ hội tiếp cận các chương trình can thiệp phù hợp ngay từ những năm đầu đời - giai đoạn não bộ có khả năng thích nghi và học hỏi tốt nhất.
Chẩn đoán và can thiệp sớm có thể giúp trẻ tự kỷ cải thiện đáng kể
Chưa có phương pháp nào chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy can thiệp sớm và đúng hướng có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, học tập và kỹ năng sinh hoạt của trẻ.
Tùy nhu cầu của từng trẻ, kế hoạch can thiệp có thể bao gồm các chương trình phát triển hành vi, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu, hỗ trợ điều hòa giác quan và hướng dẫn kỹ năng giao tiếp. Với một số trẻ, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ giao tiếp bằng hình ảnh hoặc thiết bị điện tử cũng có thể mang lại hiệu quả.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong quá trình can thiệp. Khi được hướng dẫn đúng cách, phụ huynh có thể tiếp tục luyện tập cùng con tại nhà, giúp trẻ duy trì và phát triển các kỹ năng đã học. Đồng thời, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và nhân viên y tế sẽ giúp trẻ có môi trường học tập, sinh hoạt phù hợp hơn.
Gia đình cần đồng hành cùng trẻ như thế nào?
Cha mẹ nên kiên trì đồng hành với con, thống nhất cách chăm sóc giữa các thành viên trong gia đình và duy trì luyện tập đều đặn theo hướng dẫn của chuyên gia. Đồng thời, đừng quên dành thời gian chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình, bởi quá trình nuôi dạy trẻ tự kỷ thường kéo dài và đòi hỏi nhiều sự kiên nhẫn.
Mỗi tiến bộ của trẻ, dù là biết gọi tên người thân, chủ động giao tiếp hay tự thực hiện một hoạt động đơn giản, đều là những cột mốc đáng ghi nhận. Việc so sánh trẻ với người khác có thể tạo thêm áp lực không cần thiết cho cả gia đình.
Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa nếu trẻ chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, không chỉ tay để thể hiện nhu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý, ít tương tác với người khác hay có các hành vi lặp đi lặp lại kéo dài. Đặc biệt, nếu trẻ từng có các kỹ năng như nói, giao tiếp hoặc sử dụng cử chỉ nhưng sau đó mất dần, cần đưa trẻ đi đánh giá càng sớm càng tốt.
Các chuyên gia cũng khuyến cáo không nên chờ đợi với suy nghĩ "lớn sẽ tự khỏi". Nếu trẻ không mắc tự kỷ, việc đánh giá sớm chỉ mất thêm một lần thăm khám. Ngược lại, nếu trẻ cần can thiệp, việc phát hiện sớm sẽ giúp tận dụng giai đoạn vàng để hỗ trợ sự phát triển của trẻ.
(T/H)
