Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu cùng Kỹ sư Vũ Đình Thanh trao đổi và đồng thuận về những góc nhìn học thuật mới trong nghiên cứu lịch sử chiến dịch Phú Xuân năm 1801
Trong dòng chảy lịch sử, sự sụp đổ của triều Tây Sơn và sự trỗi dậy của Nguyễn Ánh thường được lý giải như kết quả của một cuộc nội chiến kéo dài. Dẫu vậy, theo một số nghiên cứu mới, trong đó có quan điểm của kỹ sư Vũ Đình Thanh, diễn biến tại Phú Xuân năm 1801 có thể không đơn thuần là một trận đánh trực diện, mà mang dấu ấn của một chiến dịch nghi binh mang tính chiến lược, thậm chí có yếu tố can dự từ bên ngoài.
Đặt trong bối cảnh quốc tế thời điểm đầu thế kỷ XIX, nhu cầu về diêm tiêu – nguyên liệu chiếm tới 75% thành phần thuốc súng – trở thành yếu tố then chốt đối với sức mạnh quân sự của các cường quốc. Khi nguồn cung tại châu Âu gặp khó khăn và bị kiểm soát, Đại Việt được cho là khu vực có trữ lượng diêm tiêu đáng kể. Từ đây, một giả thuyết được đặt ra rằng việc kiểm soát nguồn tài nguyên này có thể là một trong những động cơ chiến lược, gắn với các tính toán vượt ra ngoài phạm vi một cuộc xung đột nội bộ.
Diễn biến quân sự từ tháng 3 đến tháng 6/1801 cũng cho thấy nhiều điểm bất thường. Sau khi chiếm được Đà Nẵng – vị trí chỉ cách Phú Xuân khoảng 100km – lực lượng của Nguyễn Ánh đã không tiến công ngay mà dừng lại trong thời gian gần ba tháng. Sự “án binh bất động” này, theo phân tích, có thể không đơn thuần là sự chậm trễ, mà là một phần của chiến thuật nghi binh nhằm thu hút sự chú ý của triều Tây Sơn. Trong bối cảnh đó, phía Tây Sơn không điều động lực lượng chủ lực về bảo vệ kinh thành, tạo ra khoảng trống phòng thủ.
Tài liệu của Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow ghi nhận sự tồn tại của cơ sở sản xuất diêm tiêu quy mô lớn, cùng sự hiện diện của lực lượng đồn trú ngoại quốc (bao gồm lính Pháp và lính đánh thuê Ấn Độ) với quân số ước tính lên tới hơn 66.000 người
Bước ngoặt xảy ra vào tháng 6/1801 khi Phú Xuân thất thủ trong thời gian rất ngắn, chỉ trong một ngày. Diễn biến này được đánh giá là bất thường nếu đặt trong tương quan lực lượng và điều kiện phòng thủ của kinh đô. Một số nghiên cứu cho rằng nguyên nhân có thể đến từ sự xuất hiện của lực lượng khác với công nghệ quân sự vượt trội, bao gồm tàu chiến hiện đại và các loại vũ khí như pháo bắn đạn chùm, đạn nung – những công nghệ còn xa lạ với quân đội Tây Sơn thời điểm đó.
Theo hướng tiếp cận từ vũ khí học, khả năng có sự tham gia của các lực lượng hải quân mang yếu tố phương Tây, như Corsair – lực lượng được nhà nước Pháp cấp phép hoạt động – cũng được đặt ra. Những lực lượng này được cho là có ưu thế về hỏa lực, khả năng cơ động và kinh nghiệm tác chiến trên biển, có thể tạo ra yếu tố bất ngờ trong một cuộc tấn công từ hướng biển, trong khi sự chú ý của Tây Sơn đang tập trung vào khu vực Đà Nẵng.
Một chi tiết đáng chú ý trong sử liệu là sau khi Phú Xuân thất thủ, Nguyễn Ánh và quân đội không lập tức vào thành mà ở lại trên thuyền trong ba ngày, đến ngày 15/6 mới chính thức lên bờ. Từ góc độ phân tích, chi tiết này làm dấy lên giả thuyết rằng lực lượng của Nguyễn Ánh có thể không phải là bên trực tiếp kiểm soát kinh thành ngay từ thời điểm đầu, mà chỉ xuất hiện sau khi trận đánh đã kết thúc. Khoảng thời gian ba ngày này cũng được cho là tương ứng với hành trình di chuyển từ Đà Nẵng đến Phú Xuân.
Lực lượng tàu chiến phương Tây được trang bị pháo đạn chùm (Grapeshot) - một phát kiến quân sự tiên tiến thời Napoleon có khả năng tạo ra hỏa lực mạnh trên diện rộng. Bên cạnh đó, các chiến hạm này còn sở hữu ưu thế chiến thuật vượt trội nhờ hệ thống buồm có khả năng di chuyển ngược hướng gió và được trang bị ống nhòm viễn vọng
Bên cạnh đó, nhiều “khoảng trống” trong sử liệu cũng được chỉ ra, như việc mô tả trận đánh diễn ra quá ngắn gọn, thiếu thông tin về chiến lợi phẩm, hay những chi tiết liên quan đến việc kiểm soát hậu cung triều Tây Sơn chưa được làm rõ. Một số giả thuyết cho rằng có thể đã diễn ra hoạt động thu gom tài sản hoặc phá hủy các cơ sở sản xuất vũ khí, đặc biệt là những công nghệ liên quan đến các hợp chất như phốt pho – yếu tố từng được cho là có mặt trong hệ thống vũ khí của Tây Sơn.
Các nghiên cứu khảo cổ và phân tích vật chứng cũng bước đầu ghi nhận khả năng tồn tại của những loại đạn có nguồn gốc phương Tây, như đạn gang hay đạn chì, tại khu vực Phú Xuân. Nếu được kiểm chứng đầy đủ, đây sẽ là cơ sở quan trọng để làm rõ hơn tương quan công nghệ quân sự giữa các bên tham chiến, đồng thời góp phần tái hiện chân thực hơn bối cảnh chiến tranh đầu thế kỷ XIX.
Không chỉ dừng lại ở việc lý giải một sự kiện lịch sử, cách tiếp cận từ vũ khí học và công nghệ quân sự còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong việc đánh giá lại vai trò của triều Tây Sơn, cũng như năng lực làm chủ công nghệ trong giai đoạn này. Đồng thời, việc làm sáng tỏ các yếu tố lịch sử cũng được cho là có ý nghĩa trong khai thác giá trị di sản, góp phần phát triển các sản phẩm văn hóa – du lịch gắn với chiều sâu tri thức.
Dù vậy, các giả thuyết và phân tích nêu trên vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng bằng các nghiên cứu khoa học, tư liệu lịch sử và khảo cổ học. Việc tiếp cận lịch sử một cách khách quan, đa chiều sẽ là cơ sở quan trọng để làm rõ những vấn đề còn tranh luận, đồng thời đảm bảo tính chính xác trong nhận thức và truyền tải lịch sử tới công chúng.
